اندکی اندیشه

برای حل مشکلات ایران چه باید کرد ؟

degarandishirani — Sun, 27 Dec 2009 16:48:14 GMT

با مطالعه در كنش‌ها و واكنش‌های جامعه ایران در چهارسال اخیر، به باور من سه موضوع بنیادین قابل بررسی و موشكافی است. این موضوع‌ها عبارتند از :«رشد آگاهی ها»، «تراكم مطالبات اجتماعی و سیاسی» و «آسیب‌دیدن طبقه متوسط». به ترتیب به این سه موضوع و چگونگی ارتباط آنها با یكدیگر می‌پردازم.

1.رشد آگاهی ها

جامعه ایران – چه در سطح نخبگان و چه در گستره توده وبقول معروف عوام- در حال بالا بردن دامنه وعمق آگاهی‌های مختلف خویش است؛ از اطلاعات عمومی گرفته تا آگاهی‌های سیاسی، دینی و مذهبی ،اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی. هر سال كه می‌گذرد به حجم كیفی و كمی این آگاهی‌ها افزوده می‌شود. رسانه‌های گروهی و ارتباط جمعی و امكانات نوین گردش اطلاعات از قبیل اینترنت، شبكه‌های ماهواره‌ای و امكانات تلفن‌های همراه، افزون بر رسانه‌های مكتوب مثل روزنامه ها و مجلات، بطور مستمر درحال دادوستد اخبار و اطلاعات هستند. شبكه‌های نوین ارتباطی، مرزهای دولتی و جغرافیایی را به سادگی در می‌نوردد؛ به گونه ای كه امروز هیچ قدرتی در جهان توانایی مسدود كردن گردش آزاد اطلاعات را در هیچ کجای زمین ندارد. رشد و توسعه آگاهی‌ها در دانشگاه‌ها، حوزه‌های دینی، كارخانه‌ها، اداره‌ها، بازارها، كوچه‌ها و خیابان‌های كشور، به نحو روشن و ملموس به چشم می‌خورد و قابل اندازه‌گیری است. طی چهارسال اخیر، اعمال پاره‌ای محدودیت‌ها، عزم مردم به ویژه جوانان – یعنی اكثریت ملت ایران را- در راه به دست آوردن آگاهی‌های درست و قابل اعتماد از منابع گوناگون و متنوع اطلاع‌رسانی در داخل و خارج كشور، راسخ‌تر كرده است و از این منظر، می توان گفت که جامعه ایران آهنگ «جامعه باز» را دارد، چرا كه دوره ایجاد تحمیلی «جامعه بسته» در ایران مدت‌ها است كه سپری شده است. همه ما صدها شاهد و مثال در مورد «باز نگاه داشتن» جامعه خود از سوی اصحاب دانش، اندیشه و هنر و هم چنین فعالان حوزه های آزادی، برابری و دموكراسی در اختیار داریم، به گونه‌ای كه ما را از ذکر جزئیات آنها در این مقاله بی‌نیاز می‌سازد. واضح است که امروزه تحدید آزادی‌ها، عطش كسب آگاهی‌ها را بیشتر می‌افزاید. هرچه محدودیت‌ها بیشتر، انگیختگی برای دستیابی به اطلاعات و آگاهی‌ها افزون‌تر. بنگرید به حجم غیرقابل تصور سایت‌ها و وبلاگ‌های فارسی‌زبان و شمار بی‌حدوحصر پیام‌های كوتاه كه گردش پرشتاب و خیره‌كننده آنها به سرعت نور لبخند می‌زند!

وقتی شما صدها منبع در دسترس یا قابل دستیابی به اخبار و اطلاعات دارید، اگر مثلا من با صدها ترفند، متوسل به جعل، تحریف، قلب، جرح، تعدیل، ممیزی، جانبداری و یكسو‌نگری بشوم، در واقع خود را منزوی كرده و دست خود را برای شما رو كرده‌ام. وقتی شما به رسانه من بی‌اعتماد شدید، عطای آن را به لقایش خواهید بخشید. بنابراین، جامعه ی تشنه آگاهی، از پای نمی‌نشیند و برای آن كه راه خویش را درست انتخاب كند، نیازمند اطلاعات دقیق تر و موثق تر می شود. این جامعه در می‌یابد كه دسترسی به اطلاعات، یك «حق» است كه باید از آن برخوردار شود و نه یك « امتیاز » كه اربابان قدرت به رعایای خویش ارزانی دارند. این خبری امیدبخش وشورانگیز است كه جامعه جوان 70 میلیونی ایران، به رغم موانع و محدودیت ها، با برخورداری از هوش سرشار و كسب مهارت، هر روز به گستره و ارتفاع آگاهی‌های خویش در عرصه‌های گوناگون می‌افزاید.

2. تراكم مطالبات اجتماعی و سیاسی

تنوع و گسترش اطلاعات از یكسو و آگاهی‌های عرضه شده توسط مراكز علمی و پژوهشی از سوی دیگر، به شكل‌گیری منطقی درخواست‌ها و مطالبات اجتماعی و سیاسی مدد می‌رساند. از آنجا كه طی چهار سال گذشته امكان مطرح كردن مطالبات اجتماعی و سیاسی به دلیل درهم ریختگی برخی ساختارها و ناتوانی ناشی از قانون‌گریزی و نگرش‌های غیرعلمی، با دشواری‌های زیادی روبه‌رو شده، شاهد تراكم این درخواست‌ها و بی‌پاسخ ماندن بسیاری از آنها هستیم. درست است كه تسلیم صدها هزار عریضه به دولت، ممكن است ناشی از احتیاج و استیصال مادی توده‌ها و دریافت پاكت‌های پول باشد (كه در جای خود نیازمند بررسی است)، اما این رفتار اجتماعی مردم دو معنای مهم را تداعی می کند . نخست این كه مردم در هرحال «خواسته‌‌ها و مطالباتی» دارند كه عریضه می‌نویسند و در صف می‌ایستند تا آن را تسلیم دولتیان كنند. دوم اینكه مطالبات آنان نه به روش و شیوه دولت‌های امروزین یعنی بر مدار دانش‌ و روش نوین زمامداری ،بلكه به سیاق دولت‌های بدوی پاسخ داده می‌شود. این واقعیت به روشنی مبین تراكم درخواست‌ها و مطالبات مردم است.البته مردم در اینجا غالبا طبقات سه وچهار جامعه هستند و نه طبقه متوسط. ممكن است افرادی از طبقه متوسط به میان طبقات پایین فرو افتاده باشند و ملتمسانه درخواست حواله‌ای برای سدجوع روزانه كرده باشند. اما طبقه متوسط علی‌الاصول رفتاری دیگر دارد و به صف صدقه‌گیرندگان وارد نمی‌شود و به دنبال ماشین‌ مقامات نمی دود. طبقه متوسط با 8 ساعت كار مفید، از اوقات فراغت برخوردار است. او در چنین اوقاتی می‌تواند ببیند، بخواند، بشنود، گفت‌وگو كند، بیندیشد، موافقت و مخالفت كند و در عرصه عمومی در چارچوب نهادهای داوطلبانه مدنی به فعالیت اجتماعی و سیاسی بپردازد. تراكم مطالبات و درخواست‌های طبقه متوسط در جامعه، بسیار معنادار و تعیین‌كننده است. طبقه متوسط، از پس آگاهی و شعور، به خود بنیادی رسیده و می‌تواند خواسته‌های خویش را به گونه‌ای منطقی مطرح كند و در پیگیری مطالبات اجتماعی و سیاسی خود، سر از پا نشناسد.

كشورما به ویژه طی چهار سال اخیر با تراكم حجم مطالبات اجتماعی و سیاسی روبه‌رو شده است ؛مطالباتی كه از ذهن و ضمیر مردم ـ به خصوص طبقه متوسط ـ دور نگشته، اما با مشكل «مفاهمه» بین مردم و دولت روبه‌رو شده است. نتیجه چنین وضعیتی، معطل و بلاتكلیف ماندن مطالبات صنفی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی مردم، به ویژه اكثریت جوان كشور است. این پدیده را باید جدی گرفت. این پدیده، علامت خطر بزرگی است كه می‌تواند به حركت‌های افراطی و ویرانگر مبتنی بر احساسات و خواسته‌های سركوب شده بینجامد. اگر مطالبات اجتماعی و سیاسی در ساختار حكومتی به روشنی و بر پایه اولویت‌ها «صورت‌بندی» نشود و بر شالوده سیاست‌گذاری به «برنامه» تبدیل نشود و سپس جامه «عمل» به خود نپوشد، نشانگر آن است كه ساختار حكومتی در روند «مطالبات، برنامه‌ریزی، اجرا» با ناكارآمدی، مشكل مدیریت و انفعال روبه‌رو شده است. در برابر چنین بحران كارآمدی (كه بحران مشروعیت رانیز به دنبال دارد)، صدقه دادن به طبقات پایین جامعه و «گداپروری»، نه‌تنها كمكی به بحران كارآمدی نمی‌كند، بلكه به حجم تراكم خواسته‌ها و مطالبات ملی می‌افزاید و نارضایتی عمومی را تشدید می‌كند.

3. آسیب دیدن طبقه متوسط

طبقه متوسط در جهان امروز سنگ بنای جامعه توسعه‌گرا و روبه‌پیشرفت است. طبقه متوسط گرانیگاه سرمایه اجتماعی و اصلی‌ترین نیروی تامین‌كننده نیازهای فكری و علمی جامعه ی رو‌به‌توسعه است. اگر دولتی گمان كند كه با ضربه وارد كردن به پیكر طبقه متوسط، می‌تواند منبع اصلی امكانات و قدرت جامعه را به عنوان «عامل مزاحم» كنار بزند و با فراغ بال با تكیه بر طبقات پایین، كشور را اداره كند، باید بداند كه سخت در اشتباه است. قصه درافتادن با طبقه متوسط، قصه آن متوهم بی‌خردی است كه بر سر شاخ نشسته بود و بُن آن را می‌برید. آنكه طبقه متوسط را كنار می‌زند، در واقع خود را كنار زده است. آنكه در تقویت و گسترش كیفی و كمی طبقه متوسط می‌كوشد، به قدرت و شوكت ملك و ملت می‌افزاید.

اندكی مطالعه در جامعه ایران طی سال‌های اخیر نشان می‌دهد كه طبقه متوسط در جنبه‌های مختلف با تنگناها و دشواری‌های جدی مواجه شده است. رشد روزافزون اقتصاد دولتی در عرصه‌های تولید، تجارت و خدمات، متورم شدن بیش از پیش بوروکراسی دولتی و محدودشدن فعالیت‌های بخش خصوصی در زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی و همچنین تحدید فعالیت های اجتماعی و سیاسی طبقه متوسط در قلمروی سازمان‌های غیردولتی و نهادهای جامعه مدنی، به تضعیف طبقه متوسط انجامیده است. اكنون طبقه متوسط در ایران دوران سختی را می‌گذراند. شماری از افراد طبقه متوسط، به علت تنگناهای معیشتی به طبقات پایین‌جامعه رانده شده‌اند. مهاجرت مداوم طبقات پایین از روستاها و شهرهای كوچك به كلان‌شهرها، پیكره ی هماهنگ و متوازن طبقه متوسط شهری را دستخوش شكاف‌ها و آشفتگی‌های خسارت‌بار كرده است. به سخن دیگر، جامعه ایران كه می‌رفت در هیات طبقه متوسط و از رهگذر فعالیت احزاب، سازمان‌ها و نهادهای مدنی (غیردولتی) به تدریج در« عرصه عمومی» حلقه واسطی میان مردم و حكومت باشد، اكنون بیش از گذشته به شكل «توده‌‌وار» درآمده است. با تضعیف طبقه متوسط و بی‌اثر یا كم‌اثر شدن نهادهای جامعه مدنی در عرصه عمومی، راه هموار گفت‌وگو و مفاهمه میان ملت و دولت به دست‌اندازهای درشت و ناهموار افتاده و «تك‌گویی» (Monologue) جای «گفت‌وگو» (Dialogue) را گرفته و تفاهم و مشاركت، به انقیاد و دنباله‌روی افتاده است.

به باور من، حاكمیت كنونی ایران، برای سامان دادن به وضعیت بحرانی كشور، باید به موارد سه‌گانه‌ای كه مورد بحث قرار گرفت به دقت بیندیشد و با بهره‌گیری از دانش و تجربه ی كارشناسان برجسته، سیاستی نوین را طراحی و اجرا كند یعنی:

الف. گردش آزاد اطلاعات را تسهیل کرده و تضییق و تحدید و سانسور را از سر راه آن بردارد و «بزرگراه‌های اطلاعاتی» را به روی مردم بگشاید.

ب. چرخه ی «مطالبات، برنامه‌ریزی، اجرا» را با بهره‌گیری از تجربه‌های موفق نظام‌های دموكراتیك، در رابطه میان مردم و دولت راه بیندازد.

ج. با در پیش گرفتن سیاست آزاد سازی بر مدار قانون، كوچك كردن دستگاه اجرایی دولت و حمایت از فعالیت‌های مردم در عرصه عمومی، در بازسازی، انسجام و بارآوری طبقه متوسط اهتمام ورزد و این واقعیت را بپذیرد كه طبقه متوسط كلید اصلی برون رفت از مرحله دشوار كنونی است.

هرآنچه هستی بهترین باش

degarandishirani — Fri, 18 Dec 2009 08:55:37 GMT

در این دنیا برای همه ما کاری هست

کارهایی بزرگ و کارهایی کمی کوچک تر

و آن چه وظیفه ماست چندان دور از دسترس نیست

همه ما ناخدا نمی شوند

ملوان هم می توان شد

اگر نمی توانی نهنگ باشی

فقط یک ماهی کوچک باش، ولی بازیگوش ترین ماهی دریاچه !

اگر نمی توانی خورشید باشی، ستاره باش !

در این دنیا برای همه ما کاری است

کارهای بزرگ و کارهای کمی کوچک تر !

و آنچه وظیفه ماست چندان دور از دسترس نیست !

با بردن و باختن اندازه ات نمی گیرند

فقط هر آنچه هستی بهترین باش !

بعضی ها

degarandishirani — Sun, 13 Dec 2009 20:32:04 GMT

بعضی ها شعرشان سپید است ، دلشان سیاه

بعضی ها شعرشان کهنه است، فکرشان نو

بعضی ها شعرشان نو است، فکرشان کهنه

بعضی ها قیمتشان به لباسشان است، بعضی به کفشان و

بعضی به کارشان

بعضی ها اصلا قیمتی ندارند

بعضی ها ارزششان به حساب بانکی شان است

بعضی ها هم رنگ جماعت می شوند،ولی هم فکر جماعت نه

بعضی ها در حسرت پول همیشه مریضند

بعضی ها نان خشک و خالی می خورند

بعضی هاصدای ملائک را می شنوند

بعضی هاصدای دل خود را هم نمی شنوند

بعضی ها حتی زحمت فکر کردن رابه خود نمی دهند

بعضی ها برای رسیدن به زندگی راحت عمری زجر می کشند

بعضی ها در تمام زندگی شان نقش بازی می کنند

بعضی ها دنیایشان به اندازه یک محله است،بعضی به اندازه

یک شهر،بعضی به اندازه کره زمین وبعضی به وسعت کل

هستی!

پيش از اين ها فكر مي كردم خدا ..

degarandishirani — Wed, 25 Nov 2009 21:11:18 GMT

خاطری یاد داریم ما از خدا

خانه اي دارد كنار ابر ها

مثل قصر پادشاه قصه ها

خشتي از الماس، خشتي از طلا

پايه هاي برجش از عاج وبلور

بر سر تختي نشسته با غرور

ماه برق كوچكي از تاج او

هر ستاره ، پولكي از تاج او

اطلس پيراهن او ، آسمان

نقش روي دامن او ،كهكشان

رعد وبرق شب ، طنين خنده اش

سيل وطوفان ، نعره توفنده اش

دكمه ي پيراهن او ، آفتاب

برق تيغ خنجر او مهتاب

هيچ كس از جاي او آگاه نيست

هيچ كس را در حضورش راه نيست

این خدا بي رحم است و خشمگين

خانه اش در آسمان ، دوراز زمين

هست ،اما در ميان ما نیست

مهربان وساده وزيبا نیست

در دل او دوستي جايي ندارد

مهرباني هيچ معنايي ندارد

هر چه مي پرسیم، ازخود ، ازخدا

از زمين ، از آسمان ،ازابرها

زود مي گویند :اين كار خداست

پرس وجو از كار او كاري خطاست

هرچه مي پرسي ، جوابش آتش است

آب اگر خوردي ، عذابش آتش است

تا ببندي چشم ، كورت مي كند

تاشدي نزديك ، دورت مي كند

كج گشودي دست ، سنگت مي كند

كج نهادي پاي ، لنگت مي كند

با همين قصه، دلم مشغول بود

خوابهايم، خواب ديو وغول بود

خواب مي ديدم كه غرق آتشم

در دهان اژدهاي سركشم

دردهان اژدهاي خشمگين

بر سرم باران گرزآتشين

محو مي شد نعره هايم، بي صدا

در طنين خنده ي خشم خدا ...

نيت من ، درنماز و در دعا

ترس بود و وحشت ازخشم خدا

هر چه مي كردم ،همه از ترس بود

مثل از بر كردن يك درس بود

مثل تمرين حساب هندسه

مثل تنبيه مدير مدرسه

تلخ ،مثل خنده اي بي حوصله

سخت ، مثل حل صدها مسئله

مثل تكليف رياضي سخت بود

مثل صرف فعل ماضي سخت بود

تا كه يك شب دست دردست پدر

راه افتادم به قصد يك سفر

درميان راه ، در يك روستا

خانه اي ديدم ، کمی نا آشنا

زود پرسيدم : پدر، اينجا كجاست ؟

گفت ، اينجا خانه اندیشه هاست !

خانه اندیشه ها خانه بي كينه هاست

مثل نوري در دل آيينه ها ست

این مکان نیست جای دشمني

نام او نور و نشانش روشني

هيچ كس با دشمن خود ، قهر نيست

قهر او هم از نشان دوستيست...

تازه فهميدم خدايم ،اين خداست

اين خدایی مهربان وآشناست

آن خداي پيش از اين را باد برد

نا م او را هم دلم از ياد برد

آن خدا مثل خيال و خواب بود

چون حبابي ، نقش روي آب بود

مي توانم بعد ازاين ، با اين خدا

دوست باشم ، دوست ،پاك وبي ريا

مي توان با اين خدا پرواز كرد

سفره ي دل را برايش باز كرد

مي توان درباره ي گل حرف زد

صاف وساده ، مثل بلبل حرف زد

چكه چكه مثل باران راز گفت

با دو قطره ، صد هزاران راز گفت

مي توان با او صميمي حرف زد

مثل ياران قديمي حرف زد

مي توان تصنيفي از پرواز خواند

با الفباي سكوت آواز خواند

مي توان مثل علفها حرف زد

با زباني بي الفبا حرف زد

مي توان درباره ي هر چيز گفت

مي توان شعري خيال انگيز گفت

مثل اين شعر روان وآشنا :

« پيش از اين ها فكر مي كردم خدا ..

ارباب جهان؟

degarandishirani — Fri, 20 Nov 2009 16:04:18 GMT

هر كدام از ما يكي از ۷ ميليارد نفر روي كره زمين هستيم. كره زمين يكي از سيارات خورشيد است و خورشيد هم يكي از غبار هاي تصوير بالاست. تصوير بالا گوشه اي از كهكشان راه شيري است و كهكشان راه شيري نیز يكي از هزاران كهكشان دنياست. به نظر من خيلي خنده دار است كه بگوييم هيچ هستيم . آخر در برابر اين وسعت بزرگ فقط عبارت هیچ باید قابل ذكر باشد. همين قدر بگويم كه آن هيچ هم نيستيم. مگر آنكه... .

دنيا همه هيچ و كار دنيا همه هيچ اي هيچ، براي هيچ، در هيچ، مپيچ( مگر آنکه...)

کفرنامه

degarandishirani — Thu, 05 Nov 2009 16:32:18 GMT

خدايا کفر نمي‌گويم،

پريشانم،

چه مي‌خواهي‌ تو از جانم؟!

مرا بي ‌آنکه خود خواهم اسير زندگي ‌کردي.

خداوندا! اگر روزی از عرشت به زیر آیی

و لباس فقر بپوشی

و برای لقمه نانی غرورت را به پای نامردان بشکنی

زمین و آسمانت را کفر میگویی٬ نمیگویی؟

خداوندا اگر در روز گرماگیر تابستانی

تن خسته خویش را بر سایه دیواری

به خاک بسپاری

اندکی آنطرف تر کاخ های مرمرین بینی

زمین و آسمانت را کفر می گویی٬ نمی گویی؟!

خداوندا اگر با مردم آمیزی

شتابان در پی روزی

ز پیشانی عرق ریزی

شب آزرده و دل خسته

تهی دست و زبان بسته

بسوی خانه باز آیی

زمین و آسمانت را کفر می گویی٬ نمی گویی؟!

خدایا ! خالقا ! بس کن جنایت را

بس کن تو ظلمت را

تو در قرآن جاویدت هزاران وعده دادی

تو خود گفتی که نا مردمان بهشت را نمیبینند

ولی من با دو چشم خویشتن دیدم

که نا مردمان ز خون پاک مردانت هزاران کاخ میسازند

خدایا ! خالقا ! بس کن جنایت را

بس کن تو ظلمت را

تو خود گفتی اگر اهرمن شهوت

بر انسان حکم فرماید تو او را با صلیب عصیانت

مصلوب خواهی کرد

ولی من با دو چشم خویشتن دیدم

پدر با نورسته خویش گرم میگیرد

برادر شبانگاهان مستانه از آغوش خواهر کام میگیرد

نگاه شهوت انگیز پسر دزدانه بر اندام مادر می لرزد

قدم ها در بستر فحشا می لغزد

خدایا ! خالقا ! بس کن جنایت را

بس کن تو ظلمت را

تو خود سلطان تبعیضی

تو خود فتنه انگیزی

اگر در روز خلقت مست نمیکردی

یکی را همچون من بدبخت یکی را بی دلیل آقا نمیکردی

جهانی را اینچنین غوغا نمیکردی

هرگز این سازها شادم نمیسازد

دگر آهم نمیگیرد

دگر بنگ باده و تریاک آرام نمیسازد

شب است و ماه میرقصد

ستاره نقره می پاشد

من اما در سکوت خلوتت آهسته میگریم

اگر حق است زدم زیر خدایی....!!!

خدایا ! خالقا ! بس کن جنایت را

بس کن تو ظلمت را

خداوندا تو می گفتی زنا زشت است و من دانم که عیسی زاده طبع زنا زاد

خداوندیست.

خدایا ! خالقا ! بس کن جنایت را

بس کن تو ظلمت را

زین سپس با دگران عشق و صفا

خواهم کرد

همچو تو یکسره من ترک وفا خواهم کرد

زین سپس جای وفا چو تو جفا خواهم کرد

ترک سجاده و تسبیح و َردا خواهم کرد

گذر از کوی تو چون باد صبا خواهم کرد

هرگز این گوش من از تو سخن حق نشنید

مردمان گوش به افسانهَ زاهد ندهید

داده از پند به من پیر خرابات نوید

کز تو ای عهد شکن این دل دیوانه رمید

شِکوه زآین بدت پیش خدا خواهم کرد

درس حکمت همه را خواندم و دیدم به عیان

بهر هر درد دوایی است دواها پنهان

نسخهَ درد من این بادهَ ناب است بدان

کز طبیبان جفا جوی نگرفتم درمان

زخم دل را میِ ناب دوا خواهم کرد

من که هم می خورم و دُردی آن پادشهم

بهتر آنست که اِمشب به همانجا بروم

سر خود بر در خُمخانهَ آن شاه نهم

آنقدر باده خورم تا زغم آزاد شوم

دست از دامن طناز رها خواهم کرد

خواهم از شیخ کشی

شهره این شهر شوم

شیخ و ملاء و مُریدان همه را قهر شوم

بر مذاق همه شیخان دغل زهر شوم

گر که روزی زقضا حاکم این شهر شوم

خون صد شیخ به یک مست روا خواهم کرد

زکم و بیش و بسیار بگیرم از شیخ

وجه اندوخته و دینار بگیرم از شیخ

آنقدر جامه و دستار بگیرم از شیخ

باج میخانهَ اَمرار بگیرم از شیخ

وسط کعبه دو میخانه بنا خواهم کرد

وقف سازم دو سه میخانهَ با نام و نشان

وَندَر آنجا دو سه ساقی به مهروی عیان

تا نمایند همه را واقف ز اسرار جهان

گِرد هر چرخ به من مهلتی ای باده خواران

کف این میکده ها را زعبا خواهم کرد

هر که این نظم سرود خرٌم و دلشاد بُود

خانهَ ذوقی و گوینده اش آباد بُود

انتقادی نبود هر سخن آزاد بُود

تا قلم در کف من تیشهَ فرهاد بُود

تا ابد در دل این کوه صدا خواهم کرد

تحقیر و استهزاء مخالفان و متفاوت‌ها

degarandishirani — Tue, 03 Nov 2009 20:44:18 GMT

از : اکبر گنجی

از نظر قرآن، متفاوت‌ها (مخالفان و منکران)، خفاش، فاسق، مغرض، حسود، فریب‌کار، تبهکار و... به شمار می‌آیند:

۸-۲ـ انه لا یفلح الکافرون:
و کافران‌ رستگار نمی‌شوند (مومنون‌، ۱۱۷).

۹-۲ـ ان الکافرون الا فی غرور:
کافران جز در [توهم] و فریب خوردگی نیستند (ملک، ۲۰).

۱۰-۲ـ وجحدوابها واستیقنتها انفسهم ظلما و علوا فانظر کیف کان عاقبه المفسدین:
با آنکه‌ در دل‌ به‌ آن‌ یقین‌ آورده‌ بودند، ولی‌ از روی‌ ستم‌ و برتری‌جویی‌ انکارش‌ کردند. پس‌ بنگر که‌ عاقبت‌ تبهکاران‌ چگونه‌ بود (نمل‌، ۱۴).

۱۱-۲ـ ومن یرغب عن مله ابراهیم الا من سفه نفسه و لقد اصطفیناه فی الدنیا و انه فی الاخرة لمن الصالحین:
چه کسی از کیش ابراهیم روی برمی‌تابد جز آنکه‌ خود را بی‌خرد ساخته‌ باشد؟ ابراهیم‌ را در دنیا برگزیدیم‌ و او در آخرت‌ نیز از شایستگان‌ است (بقره‌، ۱۳۰).

علامه‌ طباطبایی‌ در تفسیر این آیه‌ می‌نویسد:

«در این‌ آیه‌ مردمی‌ که‌ ایمان‌ به‌ آیین‌ پاک و خالص‌ ابراهیم‌ یعنی‌ حقیقت‌ دین‌ اسلام‌ نمی‌آورند «سفیه‌» شمرده‌ شده‌اند و این‌ خود می‌رساند که‌ عقل‌ انسان‌ را به‌ عبادت‌ و بندگی‌ و تسلیم‌ در مقابل‌ خدا دعوت‌ می‌کند. عقل‌ آن‌ نیست‌ که‌ انسان‌ به‌ وسیله‌ی‌ آن‌ منافع‌ زودگذر مادی‌ را تشخیص‌ می‌دهد و همه‌ چیز را فدای‌ آن‌ کند. عقل‌ آن‌ است‌ که‌ در پرتو آن‌ سعادت‌ جاویدان‌ را بتوان‌ جست‌وجو کرد و منافع‌ آنی‌ را فدای‌ منافع‌ ابدی‌ نمود¹³.»

جوادی آملی هم در تفسیر این آیه می‌گوید؛ هرکس دین اسلام را نپذیرد، بی‌خرد است.

بعد هم براساس آیات و روایات می‌گوید نه تنها پیامبرگرامی اسلام از همه‌ی پیامبران بالاترند و همه‌ی پیامبران زیر پرچم ایشان هستند، بلکه:

«سبقت امیرمومنان بر پیامبران پیشین را نیز می‌توان ثابت کرد، زیرا طبق آیه‌ی شریفه مباهله، آن حضرت نفس و جان رسول اکرم است¹⁴.»

پس به این ترتیب، هرکس برتری حضرت علی بر همه‌ی انبیاء را نپذیرد (غیرمسلمان‌ها و غیرشیعیان غالی)، بی‌خرد و سفیه است.

۱۲-۲ـ ان الذین عندالله الاسلام و مااختلف الذین اوتوا الکتاب الا من بعد ماجاء هم العلم بغیا بینهم و من یکفر بایات الله فان الله سریع الحساب:

هر آینه‌ دین‌ در نزد خدا دین‌ اسلام‌ است‌. و اهل‌ کتاب‌ راه‌ خلاف‌ نرفتند، مگر از آن‌ پس‌ که‌ به‌ حقانیت‌ آن‌ دین‌ آگاه‌ شدند، و نیز از روی‌ حسد آنان‌ که‌ به‌ آیات‌ خدا کافر شوند، بدانند که‌ او به‌ زودی‌ به‌ حساب‌ها خواهد رسید (آل‌ عمران‌، ۱۹).

به گفته‌ی جوادی آملی، مخاطب این آیه، اهل کتاب هستند. یعنی به یهودیان و مسیحیان گفته می‌شود، که دین حق، «فقط اسلام است که عصاره‌اش به صورت قرآن و سنت عترت اطهار درآمده است.»

«پس جز اسلام، دینی از کسی پذیرفته نمی‌شود (ومن یتبغ غیرالاسلام دینا فلن یقبل منه و هو فی الاخره من الخاسرین)، خواه آن دین (غیراسلام) همه‌ی آن باطل باشد، مانند بت‌پرستی، یا باطل نسبی باشد، مانند دین اهل کتاب که پس از ظهور حضرت خاتم در حکم باطل مطلق است.

قرآن کریم درباره‌ی آنان فرمود: قاتلوا الذین لایومنون بالله ولابالیوم‌الاخر ولایحرمون ما حرم الله و رسوله و لایدینون دین الحق من الذین اوتوا الکتاب حتی یعطوا الجزیه عن یدوهم صاغرون¹⁵.»

انسان‌شناسی کهن در تار و پود متن نفوذ کرده است. متنی که در دوران کهن زاده می‌شود، زبان و فرهنگ همان دوران را هم به نمایش می‌گذارد.

به این ترتیب، غیرمسلمان، حسود، حق‌پوش، بی‌خرد و بدتر از حیوان تلقی شده است. قرآن‌ کریم‌، مخالفان‌ و منکران (کفار) را «کر»، «لال‌»، «کور» و... می‌خواند:

۱۳-۲ـ صم بکم عمی فهم لا یرجعون: کرانند، لالانند، کورانند، و باز نمی‌گردند (بقره‌، ۱۸).

۱۴-۲ـ وما نرسل المرسلین الا مبشرین و منذرین و یجادل الذین کفروا بالباطل لیدحضوا به الحق واتخذوا ایاتی و ما انذروا هزوا. و من اظلم ممن ذکر بایات ربه فاعرض عنها و نسی ماقدمت یداه انا جعلنا علی قلوبهم اکنه ان یفقهوه و فی اذانهم وقرا و ان تدعهم الی الهدی فلن یهتدوا اذا ابدا:

و ما پیامبران‌ را نفرستادیم‌ جز آنکه‌ به‌ مردم‌ مژده‌ دهند یا بیم‌. و کافرانی‌ که‌ می‌خواهند به‌ نیروی‌ باطل‌، حق‌ را از میان‌ ببرند جدال‌ می‌کنند و آیات‌ و هشدارهای‌ مرا به‌ ریشخند می‌گیرند. کیست‌ ستمکارتر از آن‌ که‌ آیات‌ پروردگارش‌ را برایش‌ بخوانند و او اعراض‌ کند و کارهایی‌ را که‌ از پیش‌ مرتکب‌ شده‌ فراموش‌ کند؟ بر دل‌ ایشان‌ پرده‌ افکندیم‌ تا آیات‌ را در نیابند و گوش‌های‌شان‌ را کر ساختیم‌ که‌ اگر به‌ راه‌ هدایت‌شان‌ فراخوانی‌، هرگز راه‌ نیابند (کهف‌، ۵۶ و ۵۷).

به‌ گفته‌ی‌ علامه‌ طباطبایی‌ این‌ آیه‌:

«رسول‌ خدا (ص‌) را از ایمان‌ آوردن‌ آنان‌ مایوس‌ می‌کند، چون‌ پرده‌ در گوش‌ها و دل‌های‌شان‌ افکنده‌، و دیگر بعد از این‌ نمی‌توانند خود را به‌ سوی‌ هدایت‌ بکشانند، و دیگر نمی‌توانند درباره‌‌ی حق‌ تعقل‌ نموده‌ با هدایت‌ غیر خود و پیروی‌ و شنوایی‌ از غیر خود رشد یابند. دلیل‌ بر این‌ معنا جمله‌ی‌: (وان‌ تدعهم‌ الی‌ الهدی‌ فلن‌ یهتدوا اذا ابدا) است‌ که‌ دلالت‌ بر نفی‌ ابدی‌ اهتدای‌ ایشان‌ می‌کند¹⁶.»

به این ترتیب، غیرمسلمان‌ها، تا ابد از هدایت محروم هستند.

۱۵-۲ـ افلم یسیروا فی الارض فتکون لهم قلوب یعقلون بها او ءاذان یسمعون بها فانها لاتعمی الابصار و لکن تعمی القلوب التی فی الصدور:

آیا در زمین‌ سیر نمی‌کنند تا صاحب‌ دل‌هایی‌ گردند که‌ بدان‌ تعقل‌ کنند و گوش‌هایی‌ که‌ بدان‌ بشنوند؟ زیرا چشم‌ها نیستند که‌ کور می‌شوند، بلکه‌ دل‌هایی‌ که‌ در سینه‌ها جای‌ دارند کور باشند (حج‌، ۴۶).

۱۶-۲ـ ومنهم من یستمع الیک و جعلنا علی قلوبهم اکنه ان یفقهوه و فی ءاذانهم و قرا وان یروا کل أایه لایومنوا بها حتی اذا جاوک یجادلونک یقول الذین کفروا ان هذا الااساطیر الاولین:

بعضی‌ از آنها به‌ سخن‌ تو گوش‌ می‌دهند ولی‌ ما بر قلب‌های‌شان پرده‌ها افکنده‌ایم‌ تا آن‌ را درنیابند و گوش‌های‌شان‌ را سنگین‌ کرده‌ایم‌ و هر معجزه‌ای‌ را که‌ بنگرند بدان‌ ایمان‌ نمی‌آورند و چون‌ نزد تو آیند، با تو به‌ مجادله‌ پردازند. کافران‌ می‌گویند که‌ اینها چیزی‌ جز اساطیر پیشینیان‌ نیست (انعام‌، ۲۵).

۱۷-۲ـ والذین کفروا اعمالهم کسراب بقیعه یحسبه الظمان ماء حتی اذاجاء ه لم یجده شیئا و وجدالله عنده فوفئه حسابه والله سریع الحساب. او کظلمات فی بحر لجی یغشه موج من فوقه موج من فوقه سحاب ظلمات بعضها فوق بعض اذا اخرج یده لم یکد یرئها و من لم یجعل الله له نورا فما له من نور:

اعمال‌ کافران‌ چون‌ سرابی‌ است‌ در بیابانی‌ تشنه‌، آبش‌ پندارد و چون‌ بدان‌ نزدیک شود هیچ‌ نیابد و خدا را نزد خود یابد که‌ جزای‌ او را به‌ تمام‌ بدهد و خدا زود به‌ حساب‌ها رسد. یا همانند تاریکی‌هایی‌ است‌ در دریایی‌ ژرف‌ که‌ موجش‌ فرو پوشد و بر فراز آن‌ موجی‌ دیگر و بر فرازش‌ ابری‌ است‌ تیره‌، تاریکی‌هایی‌ بر فراز یکدیگر، آن‌ سان‌ که‌ اگر دست‌ خود بیرون‌ آرد آن‌ را نتواند دید. و آن‌ خدا راهش‌ را به‌ هیچ‌ نوری‌ روشن‌ نکرده‌ باشد، هیچ‌ نوری‌ فرا راه‌ خویش‌ نیابد (نور، ۴۰ـ ۳۹).

۱۸-۲ـ مثل الذین اتخذوا من دون الله اولیاء کمثل العنکبوت اتخذت بیتا وان اوهن البیوت لبیت العنکبوت لوکانوا یعلمون:

مَثَل‌ آنان‌ که‌ سوای‌ خدا را اولیا گرفتند، مَثَل‌ عنکبوت‌ است‌ که‌ خانه‌ای‌ بساخت‌ و کاش‌ می‌دانستند که‌ هر آینه‌ سست‌ترین‌ خانه‌ها خانه‌ عنکبوت‌ است‌ (عنکبوت‌، ۴۱).

۱۹-۲- قرآن‌ کریم‌ درباره‌ بلعم‌ باعور می‌گوید:

واتل علیهم نبا الذی ء اتیناه ء ایاتنا فانسلخ منها فاتبعه الشیطان فکان من الغاوین. ولو شئنا لرفعناه بها و لکنه اخلد الی الارض و اتبع هوئه فمثله کمثل الکلب ان تحمل علیه یلهث اوتترکه یلهث ذلک مثل القوم الذین کذبوا باتنا فاقصص القصص لعلهم یتفکرون:

خبر آن‌ مرد را برایشان‌ بخوان‌ که‌ آیات‌ خویش‌ را به‌ او اعطا کرده‌ بودیم‌ و او از آن‌ علم‌ عاری‌ گشت‌ و شیطان‌ در پی‌اش‌ افتاد و در زمره‌ی گمراهان‌ درآمد. اگر خواسته‌ بودیم‌ به‌ سبب‌ آن‌ علم‌ که‌ به‌ او داده‌ بودیم‌ رفعتش‌ می‌بخشیدیم‌، ولی‌ او در زمین‌ بماند و از پی‌ هوای‌ خویش‌ رفت‌. مَثَلِ او چون‌ مَثَلِ آن‌ سگ‌ است‌ که‌ اگر به‌ او حمله‌ کنی‌ زبان‌ از دهان‌ بیرون‌ آرد و اگر رهایش‌ کنی‌ باز هم‌ زبان‌ از دهان‌ بیرون‌ آرد مثل آنان‌ که‌ آیات‌ را دروغ‌ انگاشتند نیز چنین‌ است‌. قصه‌ را بگوی‌، شاید به‌ اندیشه‌ فرو روند (اعراف‌ ۱۷۶ ـ ۱۷۵).

۲۰-۲- فما لهم عن التذکره معرضین. کانهم حمر مستنفره.فرت من قسوره:

چه‌ شده‌ که‌ از این‌ پند اعراض‌ می‌کنند؟ گویی خرانند رمانیده‌ که‌ از شیر می‌گریزند (مدثر ۵۱ ـ ۴۹).

۲۱-۲- در قرآن‌ کریم‌ بر این‌ نکته‌ تاکید شده‌ است‌ که‌ منافقین‌، مومنان‌ را استهزا (تحقیر و اهانت‌) می‌کنند، لذا خداوند نیز آن‌ها را استهزا می‌کند:

واذا لقوا الذین ءامنوا قالوا ءامنا و اذا خلوا الی شیاطینهم قالوا انا معکم انما نحن مستهزون. الله یستهزی بهم و یمدهم فی طغیانهم یعمهون:

و چون‌ با مؤمنان‌ رو به‌ رو شوند، گویند ایمان‌ آورده‌ایم‌، و چون‌ با پیشوایان‌ خویش‌ تنها شوند، گویند ما با شما هستیم‌، ما فقط‌ ریشخند می‌کنیم‌. خداوند ریشخندشان‌ می‌کند و در طغیان‌شان‌ سرگشته‌ می‌دارد (بقره‌، ۱۵ ـ ۱۴).

آیت‌‌الله‌ جوادی‌ آملی‌ در تفسیر آیات‌ شریفه‌ می‌نویسد:

«این‌ دو استهزاء متفاوت‌ است‌؛ زیرا استهزای‌ منافقان‌ اعتباری‌ و فاقد هرگونه‌ اثر واقعی‌ است‌، اما استهزای‌ خداوند تکوینی‌ است‌ (آنان‌ را سبک مغز و سبک قلب‌ می‌کند)¹⁷.»

«استهزای‌ منافقان‌ نسبت‌ به‌ مؤمنان‌ هیچ‌ اثر واقعی‌ و نقش‌ تکوینی‌ ندارد، بلکه‌ اعتباری‌ محض‌ است‌... اما استهزای‌ خدای‌ سبحان‌ نسبت‌ به‌ منافقان‌، تکوینی‌ و واقعی‌ است‌؛ بدین‌ معنا که‌ خداوند آنان‌ را سبک مغز و سبک قلب‌ می‌کند¹⁸.»

از این‌رو «در آیات‌ مورد بحث‌، خدای‌ سبحان‌ به‌ بخشی‌ از کیفرهای‌ منافقان‌ اشاره‌ می‌کند که‌ استهزای‌ تکوینی‌ خداوند نسبت‌ به‌ آنان‌، یکی‌ از آن‌ کیفرهاست‌، (خداوند آنان‌ را بر اثر اعمال‌ ناروای‌شان‌ به‌ استهزای‌ کیفری‌، سبک مغز و سفیه‌ می‌کند) و دیگری‌ آن‌ که‌ ایشان‌ را در سرکشی‌ و کور باطنی‌ خودشان‌ رها می‌سازد¹⁹.»

۲۲-۲- در سوره‌ مائده‌ مومنان‌ از دوستی‌ با کفار و اهل‌ کتابی‌ که‌ دین‌ را استهزا می‌کنند، نهی‌ شده‌اند. آن‌گاه‌ قرآن‌ کریم‌ مؤمنان‌ را با کفار و اهل‌ کتاب‌ مقایسه‌ کرده‌، و به‌ تلافی‌ ریشخندشان‌، آنان‌ را خوک و میمون‌ خوانده‌ (گردانیده‌) است‌:

یا ایها الذین ءامنوا لاتتخذوا دینکم هزوا ولعبا من الذین اوتوا الکتاب من قبلکم و الکفار اولیاء واتقوا الله ان کنتم مومنین. و اذاانادیتم الی الصلوه اتخذوها هزوا و لعبا ذلک بانهم قوم لایعقلون. قل یا اهل الکتاب هل تنقمون منا الا ان ءامنا بالله و ما انزل الینا و ما انزل من قبل و ان اکثرهم فاسقون. قل هل انبئکم بشر من ذلک مثوبه عندالله من لعنه الله و غضب علیه و جعل منهم القرده و الخنازیر و عبد الطاغوت اولئک شر مکانا و اضل عن سواء السبیل:

ای‌ مؤمنان‌ کسانی‌ را که‌ دین‌ شما را به‌ ریشخند و بازیچه‌ می‌گیرند، چه‌ از کسانی‌ که‌ پیش‌ از شما بدیشان‌ کتاب‌ داده‌ شد، و چه‌ کافران‌، دوست‌ نگیرید. و اگر[به‌ راستی] مؤمنید از خداوند پروا کنید. و چون‌ بانگ‌ نماز در دهید، آن‌ را به‌ ریشخند و بازیچه‌ می‌گیرند، این‌ از آن‌ است‌ که‌ قومی‌ نابخرد هستند. بگو ای‌ اهل‌ کتاب‌ آیا جز به‌ خاطر اینکه‌ به‌ خدا و آنچه‌ بر ما و پیش‌ از ما نازل‌ شده‌ است‌، ایمان‌ داریم‌ با ما ستیزه‌ دارید؟ و آیا جز به‌ خاطر آن‌ است‌ که‌ اغلب‌ شما نافرمانید؟ بگو آیا از کسانی‌ که‌ در نزد خداوند از این‌ هم‌ بد سرانجام‌ترند آگاهتان‌ کنم‌؟ [اینان‌] کسانی‌ هستند که‌ خداوند لعنت‌شان‌ کرده‌ و بر آنان‌ خشم‌ گرفته‌ و طاغوت‌ را پرستیده‌اند و [خداوند] آنان‌ را بوزینه‌ و خوک گردانده‌ است‌، اینان‌ بد مقام‌تر و از راه راست [از همه] گم‌گشته‌ترند (مائده‌، ۶۰ ـ ۵۷).

علامه‌ طباطبایی‌ در ذیل‌ این آیه‌ می‌نویسد:

«مفسرین‌ گفته‌اند این‌ آیه‌ دستوری‌ است‌ که‌ خداوند به‌ نبی‌ خود داده‌ که‌ وی‌ کفاری‌ را که‌ دین‌ اسلام‌ را استهزا می‌کرده‌اند از راه‌ تسلیم‌ مؤاخذ ه‌ نماید، و در محاوره‌ و استدلال‌ با آنان‌ راه‌ انصاف‌ را پیش‌ گیرد تا زودتر آنان‌ را قانع‌ و یا ساکت‌ کند، و آن‌ راه‌ این‌ است‌ که‌ بگو ما تسلیم‌ گفته‌ شما شده‌ و قبول‌ می‌کنیم‌ که‌ ایمان‌ به‌ خداوند غلط‌ و شر است‌، لیکن‌ اگر بنا شود شر و غلط‌ رسوا و استهزا شود نخست‌ باید چیزی‌ را به‌ باد استهزا گرفت‌ و مسخره‌ نمود که‌ از هر شری‌ بدتر و از هر غلطی‌ غلط‌ تر است‌ و اتفاقاً آن‌ غلط تر از هر غلط،‌ راه‌ و روش‌ خود شما است‌.

و به‌ فرضی‌ که‌ ما گمراه‌ باشیم‌ شما از ما گمراه‌ترید، برای‌ اینکه‌ لعنت‌ خداوند شامل‌ حال‌ شما است‌ و مسخ ‌شدگانی‌ به‌ میمون‌ و خوک از ملت‌ شما و پرستندگان‌ طاغوت‌ از شمایند، این‌ همه‌ عیب‌ را در خود نادیده‌ گرفته‌ در پی‌ عیب‌ مائید؟ با اینکه‌ عیب‌ ما مومنین‌ (به‌ فرض‌ که‌ ایمان‌ به‌ خداوند عیب‌ شمرده‌ شود) در برابر معایب‌ شما بسیار ناچیز است‌... کسانی‌ را که‌ خدا لعنت‌ کرده‌ و عده‌ای‌ از آنان‌ را به‌ صورت‌ میمون‌ و خوک مسخ‌ کرده‌ و کسانی‌ که‌ طاغوت‌ می‌پرستند بدتر و گمراه‌ترند از مؤمنین‌ به‌ خدا²⁰.»

نکته‌ی‌ غیرقابل‌ قبول‌ در تفسیر علامه‌ طباطبایی‌ آن‌ است‌ که‌ ایشان‌ مدعی‌اند که‌ اهل‌ کتاب‌ ایمان‌ به‌ خدا را به‌ ریشخند گرفته‌اند، در حالی‌که‌ اهل‌ کتاب‌ به‌ خدا ایمان‌ دارند، ولی‌ به‌ دین‌ اسلام‌ ایمان‌ ندارند. لذا محل‌ نزاع‌ ایمان‌ به‌ خدا نیست‌.

از سوی‌ دیگر ریشخند اعتباری‌ کفار و اهل‌ کتاب‌ هیچ‌ پیامدی‌ ندارد، ولی‌ ریشخند تکوینی‌ خدا پیامد واقعی‌ عملی‌ دارد. یعنی‌ مطابق‌ تفسیر جوادی‌ آملی‌ آنها توسط‌ خدا، سبک مغز، سبک قلب‌، میمون‌ و خوک می‌شوند.

به گفته‌ی وی: «خدای سبحان بارها کافران را به «چارپایان»، «حمار» و «کلب» مانند کرده است²¹.»

نتیجه

رویکرد اندیشه‌ی مدرن به «دیگری» و «متفاوت‌ها»، متکی بر چند اصل مهم است:

یکم) گردن نهادن به واقعیت تفاوت

راولز پلورالیسم معقول را «یک ویژگی پایدار» جوامع مدرن می‌داند. وی می‌گوید: «تحت شرایط سیاسی و اجتماعی تأمین شده با حقوق و آزادی‌های پایه‌ای نهادهای آزاد، کثیری از آموزه‌های جامع متضاد و آشتی ناپذیر – و مهم‌تر از آن معقول پدید خواهند آمد و خواهند پایید – اگر چنین کثرتی از پیش حکم‌فرما نبوده باشد... تکثر و تنوع آموزه‌های معقول دینی، فلسفی و اخلاقی که در جوامع دموکراتیک یافت می‌شوند صرفاً یک وضع تاریخی نیست که در اندک مدتی از بین برود²².»

بخش مهمی از پلورالیسم معقول، اذعان به وجود آموزه‌های متضاد و آشتی‌ناپذیر (اخلاقی – متافیزیکی – دینی) در جامعه است.

راولز می‌گوید: «در جامعه‌ی دموکراتیک مدرن، شهروندان آموزه‌های جامع متفاوت و درواقع قیاس‌ناپذیر و آشتی‌ناپذیر، ولو معقولی را تأیید می‌کنند که در پرتو آن‌ها، برداشت‌های خود از امر خیر را شکل می‌دهند. این واقعیت پلورالیسم معقول است²³.»

دوم) گشوده بودن نسبت به دیگری، مفاهمه‌ی با دیگری، آموختن ازدیگری و نقد دیگری (نفی اسطوره‌ی چارچوب مطابق تعبیر پوپر)²⁴.

سوم) امتناع از داوری قاطعانه و تحکم‌آمیز درباره‌ی دیگری، فاصله‌گیری از دیگری و طرد دیگری (دشوارهای رسیدن به حکم به تعبیر راولز)²⁵.

چهارم) حق انتخاب به عنوان یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آدمیان

اما در جهان کهن (دوران ماقبل مدرن)، به نحو متفاوتی با «دیگری» و «تفاوت» برخورد می‌شد.

برایان فی به خوبی چنان نگرشی را توصیف کرده است. وی می‌گوید:

«تفاوت‌های ارزشی شده می‌توانند متصلب شوند و به صورت «تفاوت» درآیند. آنهایی که به طرق خاصی متفاوت از ما هستند می‌توانند به سرعت تبدیل به یک «دیگری» کاملاً ناشبیه به ما شوند.

این گام گذاشتن در راه سراشیبی لغزنده‌ای است که با این شروع می‌شود که می‌گوییم «آنها مثل ما فکر نمی‌کنند»؛ در گام بعدی می‌گوییم «آنها درد و عشق‌شان با درد و عشق ما یکی نیست» و در گام بعدی «آنها مثل حیوان رفتار می‌کنند» و در آخر به اینجا می‌رسد که «آنها میمون، خوک و انگل هستند.»

نخستین گام به سوی نفرت، انسانیت‌زدایی از کسانی است که عجیب و غریب و ناشبیه به ما هستند، و نخستین گام به سوی انسانیت‌زدایی، پافشاری بر تفاوت‌های مطلق و آشتی‌ناپذیر است.

به این ترتیب پافشاری بر تفاوت می‌تواند منجر به عدم تساهل و تسامح شود²⁶.»

پاورقی‌ها:

۱۳- طباطبایی، المیزان، ج ۲، ترجمه ناصر مکارم شیرازی، انتشارات دارالعلم، ص ۱۳۵.

۱۴- جوادی آملی، تنسیم، تفسیر قرآن کریم، جلد ۷، صص ۱۳۸- ۱۱۲.

۱۵- جوادی آملی، تنسیم، تفسیر قرآن کریم، جلد ۱۳، صص ۴۳۳- ۴۳۲.

۱۶- طباطبایی، المیزان، ج ۱۳، ص ۴۶۲.

۱۷- آیت‌الله جوادی آملی، تنسیم، تفسیر قرآن کریم، جلد دوم، مرکز نشر اسراء، ص ۲۸۲.

۱۸- پیشین، ص ۲۸۶.

۱۹- پیشین، ص ۲۹۱.

۲۰- طباطبایی، المیزان، ج ۶، ص ۴۱.

۲۱- آیت‌الله جوادی آملی، تنسیم، تفسیر قرآن کریم، جلد ۱۳، ص ۱۲۳.

۲۲- John Rawls, Political Liberalism,(New York: Columbia University Press, 1993) P 36.

۲۳- جان راولز، عدالت به مثابه انصاف، ترجمه عرفان ثابتی، ققنوس، ص ۱۴۸.

۲۴- کارل پوپر، اسطوره چارچوب، ترجمه علی پایا، طرح نو.

۲۵- راولز دلایل دشواری صدور حکم درباره‌ی آموزه‌های اخلاقی – متافیزیکی و دینی و سبک‌های زندگی شهروندان را به خوبی تبیین کرده است.

این دلایل به قرار زیر هستند:

الف) شواهد – تجربی و علمی – یک مورد ممکن است متضاد و پیچیده باشد و بنابراین ارزیابی و سنجش آن‌ها دشوار باشد.

ب) حتی وقتی کاملاً درباره‌ی انواع ملاحظات مربوط توافق داریم، ممکن است درباره‌ی وزن و اهمیت آن‌ها اختلاف نظر داشته باشیم و بنابراین به قضاوت‌های متفاوتی برسیم.

ج) تمام مفاهیم ما، و نه فقط مفاهیم سیاسی و اخلاقی، تا حدی مبهم هستند. موارد دشوار هم بر این ابهام می‌افزایند. این نامعین بودن دلالت بر آن دارد که باید بر قضاوت و تفسیر (و بر قضاوت درباره‌ی تفاسیر) در دامنه‌ای (نه چندان مشخص) تکیه کنیم که ممکن است در آن اشخاص معقول با یک‌دیگر اختلاف نظر داشته باشند.

د) شیوه‌ی ارزیابی شواهد و سنجش ارزش‌های اخلاقی و سیاسی متأثر از کل تجربه‌ی ما، یعنی کل جریان زندگی ما تاکنون، است (نمی‌توانیم بگوییم این تأثیر تا چه حد است)، و قطعاً کل تجربیات ما با دیگران متفاوت است.

پس در جامعه‌ی مدرن، با توجه به وجود مناصب و موقعیت‌های پرتعداد، تقسیم کارهای زیاد، گروه‌های اجتماعی گوناگون و غالباً تنوع نژادی آن‌ها، کل تجربیات شهروندان آن قدر با هم متفاوت است که درباره‌ی تعداد زیادی از موارد پیچیده، اگر نه اکثر آن ها، قضاوت‌های مختلفی دارند.

ه) اغلب درباره‌ی هر دو وجه یک مساله، ملاحضات هنجاری گوناگونی وجود دارد که استحکام متفاوتی دارند و همین امر ارزیابی کلی و همه جانبه را دشوار می‌سازد.

پنجمین و آخرین واقعیت عمومی را می توان چنین بیان کرد:
بسیاری از مهم‌ترین قضاوت‌های سیاسی ما که ارزش‌های اساسی را شامل می‌شوند آن قدر تابع شرایط هستند که احتمال بسیار ضعیفی وجود دارد که اشخاص با وجدان، دلسوز و کاملاً معقول، حتی پس از بحث آزادانه و باز، بتوانند با استفاده از قوای عقلی خود، همگی به نتیجه‌ی واحدی برسند»

(جان راولز، عدالت به مثابه انصاف، ترجمه عرفان ثابتی، ققنوس، صص 72-71).

۲۶- برایان فی، فلسفه امروزین علوم اجتماعی، ترجمه خشایار دیهیمی، طرح نو، صص ۴۱۴ - ۴۱۳.

در جستجوی معنا

degarandishirani — Fri, 16 Oct 2009 16:49:18 GMT

آیا زندگی ارزش زیستن دارد یا نه ؟ این پرسش از ارزش و معنای زندگی ، به طرح یک مسئله جدی فلسفی منتهی می شود ! مسئله ای که پاسخ چندان سرراست و روشنی ندارد و همین سرراست و روشن نبودن پاسخ ، انسان را به سمت پوچی هدایت می کند !

اما پوچی چیست ؟ پوچی در حقیقت حاصل نوعی عدم تناسب عمیق و فاصله میان طریقی که انسان می خواهد جریان امور جهان بر آنگونه باشد با طریقی که به واقع جریان امور در جهان بر آن مدار می چرخد است ! آلبرکامو در این رابطه می گوید : ( پوچی بطور کلی زاده مواجهه میان نیاز انسان و سکوت نامعقول جهان است ! ) و اما به راستی این خواست و تمنا و نیاز بنیادی انسان چیست که جهان در قبال برآوردن آن خاموش و بی پاسخ مانده است ؟ کامو این خواست و نیاز اصلی انسان را تمنای « معنای زندگی » معرفی کرده است ! در حقیقت انسان اندیشمند و مسئول می خواهد که ایده والا و متعالی تری از زندگی وجود داشته باشد که به هستی و زندگی معنای ارزشمندتری ببیخشد اما چون در بطن و واقعیت جهان این توانایی برای انسان جهت شناخت چنین معنایی وجود ندارد و یا اصولا چنین معنایی در هستی و یا خلقت بصورت هدفی والا و متعالی تعریف نشده است لذا انسان به درکی پوچ و معنا باخته از زندگی می رسد و رسیدن به چنین درکی برای تمامی انسان ها دیر و زود دارد اما سوخت و سوز ندارد و مقطع زمانی آن را ساختار شخصیتی آن انسان و اهداف کوتاه مدت او تعیین می کند و بعد از دست یافتن به این اهداف و جایگزین نشدن آن هدف با هدفی متعالی تر به تدریج حس پوچی به سراغ انسان می آید!

اما واضح است آنچه انسانها در تمامی اعصار و قرون به مانند ماده مخدره ای برای نفهمیدن و عدم درک غیرمتعالی بودن معنای زندگی برای خود تجویز کرده اند تعاریف متفاوت و گوناگونی از خدایان است ! از خدایان با قدرت ها و نقشها و جنسیت های مختلف گرفته تا خدای یکتا و توحیدی و متافیزیکی که هدف و معنای اصلی زندگی و حیات ماهیت جهان هستی منوط به ماهیت و اراده و قدرت و تاثیر گذاری اوست !

در حقیقت با ایمان بدون سوال و جواب و بدون اندیشه به خدای یکتای یا غیر یکتا معنایی کاذب و غیر متعالی و بدون منطق برای زندگی تعریف می شود ! معنایی که از انسان سلب مسئولیت کرده و همه رویدادها و قوانین و اتفاقات را ناشی از اراده و خواست خدای خود ساخته تلقی می نماید. بدیهی است در اینگونه نگرش انسان دیگر مسئولیتی برای خود در هیچ زمینه ای قائل نیست . او فقط فرمانبردار و مطیع فرامین خدایی است که ماند خود او رفتار می کند و نیازهایی مشابه او دارد...یک روز خشمگین می شود و روز دیگر مهر بی شماری دارد...

هویت تاریخی دین _بخش سوم- از اکبر گنجی

degarandishirani — Wed, 19 Aug 2009 17:00:18 GMT

۴- عشق، زیباپسندی و ازدواج‌های پیامبر

قرآن، تصویری کاملاً انسانی از روابط پیامبر با زنان به تصویر می‌کشد. این روابط، برای گذشتگان، مسأله‌ی چندانی پدید نمی‌آورد. اما مفسران و دین‌داران در دوران مدرن، گویی با مسأله‌ی لاینحلی مواجه شده‌اند.
سوره‌ی احزاب، آیات ۵۰ و ۵۱ و ۵۲، درخصوص «حق ویژه» پیامبر (گرفتن ۹ زن) در همسرگزینی است.

قرآن این مساله را دقیقاً روشن کرده است:

... ای پیامبر، ما زنانی را که مهرشان را داده‌ای و آنان را که به عنوان غنایم جنگی که خدا به تو ارزانی داشته است مالک شده‌ای و دخترعموها و دخترعمه‌ها و دختردایی‌ها و دخترخاله‌های تو را که با تو مهاجرت کرده‌اند، بر تو حلال کردیم، و نیز زن مومنی را که خود را به پیامبر بخشیده باشد، هر گاه پیامبر بخواهد او را به زنی گیرد.

این حکم ویژه توست نه دیگر مومنان. ما می‌دانیم درباره‌ی زنان‌شان و کنیزان‌شان چه حکمی‌کرده‌ایم تا برای تو مشکلی پیش نیاید. و خداوند آمرزنده و مهربان است (احزاب، ۵۰).

پس از ذکر حقوق ویژه‌ی پیامبر، قرآن به مساله‌ی بسیار مهمی اشاره می‌کند که انسانیت پیامبر را به نمایش می‌گذارد.

می‌فرماید: غیر از این زنان، حتی اگر از زیبایی زنی خوشت آید، مجاز به ازدواج با او نیستی.

تأکید بر اینکه پیامبر ممکن است از زیبایی زنی خوشش آید، با توجه به اینکه اکثر مومنان معمولاً این جنبه وجودی‌شان را پنهان می‌کنند، تأکید مهمی است:

«دیگر هیچ زنی بر تو حلال نیست... گرچه زیبایی آنان تو را خوش آید، مگر آن‌چه ملک یمینت باشد.» (احزاب، ۵۲)

مسلمان‌های بنیادگرا، سنت‌گرا و تجددگرا؛ معمولاً درباره‌ی همسران خود سخنی بر زبان جاری نمی‌سازند، چه رسد به روابط جنسی، اما قرآن درباره‌ی زنان پیامبر، از نزاع‌ها (تحریم، ۵-۱) و روابط جنسی‌شان سخن می‌گوید:

... از زنان خود هر که را خواهی به نوبت موخر دار و هر که را خواهی با خود نگه‌دار. و اگر از آن‌ها که دور داشته‌ای، یکی را طلب کنی، بر تو گناهی نیست. در این گزینش و اختیار باید که شادمان باشند و غمگین نشوند و از آن‌چه همگی‌شان را ارزانی می‌داری، باید خشنود گردند و خدا می‌داند که در دل‌های شما چیست (احزاب،۵۱).

... ای پیامبر، چرا در طلب خشنودی همسرانت چیزی را که خداوند بر تو حلال گردانده است، تحریم می‌کنی؟ ... شاید اگر شما را طلاق گوید پروردگارش به جای شما زنانی بهتر از شمایش بدهد، زنانی مسلمان، مومن و فرمان‌بردار، توبه کننده، اهل عبادت و روزه گرفتن، خواه شوهر کرده، خواه باکره (تحریم، ۱ و ۵).

طبری، میبدی و زمخشری درباره‌ی شان نزول آیه‌ی اول سوره تحریم نوشته‌اند:

پیامبرگرامی اسلام با کنیز خود ماریه‌ی قبطیه، در خانه‌ی همسر دیگرش، حفضه بنت عمر، خلوت کرده بود. این عمل وقتی اتفاق می‌افتد که حفضه، در خانه نبوده، اما نوبت او بوده است. حفضه به پیامبر گله می‌کند و پیامبر برای رضایت او، ماریه را بر خود حرام کرد.

به خوبی دیده می‌شود که نه تنها قرآن مسائل زندگی خصوصی پیامبر را نقل می‌کند، بلکه مفسران گذشته هم بدون آن‌که احساس مذمومی داشته باشند، درباره‌ی شأن نزول این آیات نوشته و مسائل خصوصی پیامبر را روایت کرده‌اند.

اما، مفسران شهرنشین امروزی، که زیر سیطره‌ی مدرنیته قرار گرفته‌اند، کوشش می‌کنند یا در این خصوص سخن نگویند، یا اینکه شان نزول دیگری برای این‌گونه آیات درست کنند.

روشن است که مفسران در خصوص شأن نزول آیات اختلاف نظر داشته‌اند. اما شأن نزول‌هایی در تفاسیر پیشینیان نقل شده است که امروزیان، به دلیل سیطره‌ی ارزش‌های مدرن، نمی‌توانند آن‌ها را بپذیرند.

داستان ازدواج پیامبرگرامی اسلام و زینب هم یکی از مصادیق این حکم است.

داستان ازدواج پیامبرگرامی اسلام با زینب، از زمان وقوع آن تاکنون، هم‌چون مسأله‌ای لاینحل باقی مانده است. به گونه‌ای که آیات ۴۰-۳۶ سوره احزاب در قرآن، به تبیین و توجیه این واقعه اختصاص دارد.

مورخ و مفسر گذشته، در زیست جهانی متفاوت از زیست جهان مدرن زندگی می‌کرد و درگیر مسائل و ارزش‌های دیگری بود. درواقع آن‌چه از نظر او طبیعی و انسانی بود، از نظر امروزیان، غیرطبیعی و غیرانسانی جلوه می‌کند.

طبری در توصیف این واقعه نوشته است، زینب «زیباترین زن در دوره‌ی خود بود.»

«یک روز پیامبر (ص) برای دیدن زید، به خانه‌اش رفت و در را باز کرد. وقتی زینب را با موهای باز آنجا دید که در اطاق نشسته است، سرش را برگرداند و از او پرسید زید کجا است؟

زینب در پاسخ گفت که او بیرون رفته است... پیامبر چنان تحت تأثیر قرار گرفته بود که نمی‌خواست برای بار دوم به او بنگرد و درحالی که چشمانش را بسته بود گفت: خدا را می‌پرستم. خدا بزرگ است. او کسی است که به قلب‌ها و چشم‌ها فرمان می‌دهد و بیرون رفت¹.»

از میان مفسران گذشته، نظر زمخشری در کشاف، دراین خصوص از اهمیت خاصی برخوردار است.

خلاصه‌ی نظر او به این شرح است:

الف) پیامبرگرامی اسلام هم یک انسان بود

ب) عشق، امری اختیاری نیست و دل، به اختیار مجذوب کسی نمی‌شود. معشوق زیبارو نیز، دل را با خود می‌برد

ج) عاشق شدن، عقلاً و شرعاً قابل مذمت نیست

نتیجه: پیامبرگرامی اسلام، زینب را دید و عاشق او شد.

آیه‌ی پنجاه و دوم سوره احزاب هم می‌تواند موید نظر کشاف باشد. وقتی آیه‌ی شریفه می‌فرماید:

«دیگر هیچ زنی بر تو حلال نیست... گرچه زیبایی آنان تو را خوش آید، مگر آنچه ملک یمینت باشد»، این احتمال را به ذهن متبادر می‌کند که آیه‌ی شریفه، از امری که قبلاً اتفاق افتاده است (ازدواج با زینب)، پرده برمی‌دارد. ضمن اینکه، استثنای آیه – کنیزان – می‌رساند که اگر پیامبرگرامی اسلام از زیبایی کنیزان خوشش آید، می‌تواند آن‌ها را برگزیند.

این نوع تبیین حادثه، از نظر مفسر امروز، از جهات عدیده ناپذیرفتنی جلوه می‌کند.

به عنوان نمونه، علامه طباطبایی به تندی نظر کشاف را نقد و رد می‌کند:

«از اینجا روشن می‏شود كه آنچه رسول خدا در دل پنهان می‏داشته همین حكم بوده، و معلوم می‏شود این عمل قبلا برای آن جناب واجب شده بود، نه اینكه رسول خدا آن طوری كه بعضی از مفسرین گفته‏اند عاشق زینب شده باشد، و عشق خود را پنهان كرده باشد، بلكه وجوب این عمل را پنهان می‏كرده.

مفسرین در اثر این اشتباه به حیص و بیص افتاده و در مقام توجیه عشق رسول خدا بر آمده‏اند، كه او هم بشر بوده، و عشق هم یك حالت جبلی و فطری است، كه هیچ بشری از آن مستثنی نیست، غافل از اینكه اولا با این توجیه نیروی تربیت الهی را از نیروی جبلت و طبیعت بشری كمتر دانسته‏اند، و حال آنكه نیروی تربیت الهی قاهر بر هر نیروی دیگر است،

و ثانیا در چنین فرضی دیگر معنا ندارد كه آن جناب را عتاب كند، كه چرا عشق خودت را پنهان كرده‏ای، چون معنایش این می‏شود كه تو باید عشق خود را نسبت به زن مردم اظهار می‏كردی، و چرا نكردی؟

و رسوایی این حرف از آفتاب روشن‏تر است، چون از یك فرد عادی پسندیده نیست كه دنبال ناموس مردم حرفی بزند، و به یاد آنان باشد، و برای به چنگ آوردن آنان تثبیت كند، تا چه رسد به خاتم انبیاء².»

پیش‌فرض «عصمت حداکثری» و «ارزش‌های دوران جدید»، به طباطبایی اجازه نمی‌دهند تا تفسیر مفسر پیشین را بپذیرد. اما تفسیر طباطبایی هم مسائل دیگری پدید می‌آورد.

به عنوان مثال، خدای متشخص انسان‌واری که ده‌ها حکم حلال و حرام صادر کرده است، گرفتار چه مشکلی بود که برای مجاز کردن حکم ساده‌ی ازدواج با همسر پسر خوانده، از طریق وادار کردن پیامبر خویش به ازدواج با همسر دیگری، او را به دردسر بیندازد و مومنان را آن‌چنان مسأله‌دار کند که بعد خودش مجبور شود چندین آیه نازل، و مسأله را به نوعی توجیه نماید؟

آیا مجاز کردن ازدواج با همسر پسر خوانده، بدون ازدواج پیامبرگرامی اسلام با زینب ناممکن بود؟

طباطبایی می‌گوید: این ادعای رسوایی است که گفته شود خدا پیامبر را مواخذه کرده است که چرا عشق خودت به «زن مردم» را پنهان کرده‌ای؟ باید آن را اعلام و اظهار می‌کردی.

اما ادعای طباطبایی هم نتایج ناپذیرفتنی‌ای به دنبال دارد.

مدعای طباطبایی این است: خدا به پیامبر فرمان داده به مردم بگوید: من به «زن مردم» هیچ احساسی ندارم، اما خداوند بر من واجب کرده است که با زنی که هیچ احساسی نسبت به او ندارم – یعنی زن مردم – ازدواج کنم.

طباطبایی گمان کرده است، اگر عشق پیامبر به زینب را انکار کند، زینب دیگر «زن مردم» نیست.

درهر صورت، پیامبرگرامی اسلام با «زن مردم» ازدواج کرده است.

این مدعا که پیامبرگرامی اسلام هیچ احساسی نسبت به زینب نداشته، و خدا او را مجبور به ازدواج با زینب کرده است، مدعایی بلادلیل است که به انکار «بشریت محمد» و «هویت تاریخی دین» می‌انجامد.

دراین صورت طباطبایی مجبور خواهد شد تا برمبنای پیش‌فرض‌های ایدئولوزیک، تاریخ را نفی کند.

آیه ۱۲۸ سوره‌ی نساء درباره‌ی صلح زنان با شوهران‌شان است. در زمانی که زن احساس می‌کند همسرش می‌خواهد او را طلاق دهد و به دنبال زن دیگری برود.

طباطبایی در ذیل این آیه نوشته است:

«مراد از صلح و مصالحه كردن این است كه زن از بعضی حقوق زناشویی خودش صرف نظر كند تا انس و علاقه و الفت و توافق شوهر را جلب نماید و به این وسیله از طلاق و جدایی جلوگیری كند و بداند كه صلح بهتر است[3].»

درخصوص شأن نزول این آیه گفته شده است، زنی چندین فرزند داشت و پا به سن گذاشته بود و شوهرش به او بی‌مهری می‌کرد و می‌خواست او را طلاق دهد تا زن جوان‌تری بگیرد. زن از شوهرش درخواست می‌کند که او را برای نگاه‌داری بچه‌ها نگه دارد و درعین حال، زن دیگر هم بگیرد و نوبت او را بیشتر از وی قرار دهد.

مفسران گفته‌اند که عین همین ماجرا برای پیامبرگرامی اسلام هم رخ داده است.

پیامبر می‌خواست سوده، دختر زمعه را طلاق دهد. سوده از پیامبر استدعا کرد که هم‌چنان وی را نگاه دارد و درعوض وی نوبت خود را به عایشه واگذار کند. پیامبر هم درخواست وی را پذیرفت و او، همسر پیامبر باقی ماند.

سلطان ولد، فرزند مولوی، سخنی گفته است که باب طبع امروزیان نیست، اما بیان این‌گونه سخنان از سوی دین‌داران در جهان گذشته، و پذیرش آن از سوی دین‌داران، نشان دهنده‌ی هویت تاریخی – انسانی دین و فهم مومنان از دین است.

او می‌گوید:
«اختلاف شرایع از اختلاف خصائل پیامبران است، بر وفق خصلت و خوی هر پیامبری شریعتی شد. عیسی علیه السلام چون خوی او تجرید بود و میل نداشت به زنان و از آرایش و نظافت فارغ بود بر وفق خصلت او راه و دین او آن شد... چون محمد را علیه السلام خصلتش محبت به زنان و طهارت و نظافت بود دین او این شد... زیرا نبی حق مقبول و محبوب حق است، خدا خواست او را می‌خواهد...[4].»

سلطان ولد می‌گوید، دین موسی، دین عیسی و دین محمد، متناسب با خصلت و خوی آنان بود.

اما پدر او، یعنی مولوی، گامی پیش‌تر نهاده بود. مولوی می‌گفت:

هر پیامبری با امر بی‌صورت (خدای فراشخصی) مواجه می‌شود. بعد متناسب با شخصیت تاریخی خود، صورتی بر امر بی‌صورت می‌افکند و بدین ترتیب، دین زاده می‌شود. صورت‌ها (ادیان)، تماماً تاریخی – بشری هستند. مگر پیامبرگرامی اسلام نمی‌گفت: یکی از سه چیزی که از این دنیا دوست دارد، زنانند؟

سلطان ولد هم معتقد است که اسلام متناسب با همین خصال برساخته شده است.

درخصوص ازدواج پیامبرگرامی اسلام با عایشه، با توجه به تفاوت سنی بسیار زیاد پیامبر با او، در عصر حاضر، پرسش‌های بسیاری مطرح شده است.

عایشه هشت سال قبل از هجرت و در مکه متولد شد. درسن ۶ سالگی به عقد پیامبر در آمد و سه سال بعد در مدینه به خانه‌ی پیامبر رفت، در حالی‌که پیامبر ۵۴ سال سن داشت.

مورخین مسلمان، درباره‌ی این موضوع، روایاتی نقل کرده‌اند که توجیه آن‌ها برای مفسران و دین‌داران امروزین، بسیار دشوار است.

منابع تاریخی مسلمین دال بر این است که وقتی پیامبر این مسأله را با ابوبکر در میان نهاد، ابوبکر به ایشان گفت:

«اما من برادر تو هستم» و پیامبر فرمود: «من و تو در دین الله و کتابش برادر هستیم، اما عایشه بر من حلال است⁵.»

مطابق منابع برادران اهل تسنن، پیامبرگرامی اسلام به عایشه گفته بود: پیش از ازدواج با تو، دو بار تو را در رویاهایم دیدم⁶.

مفسران مسلمان در تفسیرهای خود این وقایع را نقل کرده‌اند.

نوشتن درباره‌ی ازدواج‌های پیامبرگرامی اسلام و روابط ایشان با همسرانش، برای آن‌ها مسأله‌ای پدید نمی‌آورد.

اما سیطره‌ی ارزش‌های دوران مدرن و دستاوردهای جنبش فمینیستی، توجیه اسلام ۱ و ۲ را برای دین‌داران امروز مشکل کرده است.

شاید بتوان روایتی از این مسائل عرضه داشت که حلال مسائل باشد. اما نمی‌توان تاریخ را عوض کرد و مدعی شد که مفسران گذشته هم نظری مشابه نظر ما ابراز داشته‌اند.

به عنوان نمونه‌ای دیگر، فخر رازی در تفسیر کبیر نوشته است:

پیامبران الهی برای تشخیص وحی از القائات شیطانی به معجزه نیاز دارند که از سوی فرشتگان حامل وحی به آن‌ها نشان داده می‌شود⁷.

جوادی آملی با تأسف فراوان می‌گوید: «جای تأسف است که این تفکر در کتاب‌های بعضی علمای شیعه نیز آمده و در پی برخی تفسیرهای اهل سنت» همین مدعا را تکرار کرده‌اند.

سپس او به این نمونه اشاره می‌کند:

«وقتی در غار حراء آن حالت خاص به وجود مبارک رسول الله دست داد، ایشان نمی‌دانست که حالت نبوت و دریافت وحی است. وقتی حالت خود را با خدیجه در میان گذاشت، خدیجه نزد ورقه‌بن نوفل (مردی از اهل کتاب) رفت و وی پس از بیان نشان نبوت و علایم انبیاء گفت که آن‌چه شما از همسرت نقل می‌کنی، نشان نبوت است و خدیجه نیز پیام ورقه‌بن نوفل را برای رسول الله آورد. سپس آن حضرت مطمئن شد که به مقام نبوت رسیده است⁸.»

جوادی آملی که نگاهی غیرتاریخی به دین دارد، به تندی می‌گوید:

«دینی که حجیت و حقانیت آن به تشخیص ورقه‌بن نوفل بسته باشد، به اندازه‌ی ورقی ارزش ندارد... وحی الهی شک بردار نیست و رسول خدا باید شبهات دیگران را رفع کند، نه اینکه خود آن حضرت شک کند و ورقه‌بن نوفل با تبیین برخی علائم، ایشان را مطمئن سازد⁹.»

جوادی آملی کاری به صدق و کذب منابع و اسناد تاریخی ندارد، پیش‌فرض‌های ایدئولوژیک به او اجازه نمی‌دهند وقوع چنین حادثه‌ای را بپذیرد¹⁰.

به گمان او، شک با پیامبری تعارض دارد. غافل از اینکه قرآن، نه تنها از «ناامیدی» و «شک» پیامبران خبر داده است، بلکه از اینکه آن‌ها وعده‌ی الهی را «کذب» پنداشتند، هم خبر داده است:

حتی اذا استیئس الرسل و ظنوا انهم قد کذبوا جاء هم نصرنا فنجی من نشاء و لایرد باسنا عن القوم المجرمین:

تا آنجا که چون پیامبران نومید شدند و پنداشتند که به دروغ وعده داده شده‌اند، آن‌گاه بود که نصرت ما به آنان در رسید و هرکس که خواسته بودیم نجات یافت، و عذاب ما از قوم گناه‌کار بر نمی‌گردد (یوسف ، ۱۱۰).

مفسران «ظن» و «کذب» را به مردم باز می‌گردانند، نه پیامبران، چون با تئوری بلادلیل عصمت آنان تعارض دارد.

قرآن درباره‌ی حضرت آدم سخن تندتری بیان کرده است:

فاکلا منها فبدت لهما سوء تهما و طفقا یخصفان علیهما من ورق الجنه و عصی ءادم ربه فغوی:

آنگاه از آن [میوه‌ی ممنوعه] خوردند و عورتهای‌شان بر آنان آشکار شد و بر آنها از برگ [درختان] بهشتی می‌چسباندند [تا پوشیده شود] و بدینسان آدم از امر پروردگارش سرپیچی کرد و گمراه شد (طه، ۱۲۱).

نتیجه
نگاه غیرتاریخی به دین (اسلام ۱) و معرفت دینی (اسلام ۲)، پیامدهای ناپذیرفتنی بسیار دارد.

این پیش‌فرض و پیش‌داوری که می‌توان بیرون تاریخ و سنت ایستاد، و «متن فرا تاریخی» را از نو معنا و تفسیر کرد، پیش‌انگاشتی نادرست و ناپذیرفتنی است.

هیچ متن و حقیقت غیرتاریخی‌ای وجود ندارد. «دین» و «اسلام»، تماماً تاریخی است و هیچ تفسیر غیرتاریخی و «بیرون از سنت»‌ای هم وجود ندارد.

قائلان به کلام الله بودن قرآن فرمان می‌دهند که به متن پای‌بند و وفادار باشید.

فرمان آن‌ها را پذیرفته و بدان التزام می‌ورزیم.

می‌گوییم قرآن، قلب صنوبری را مدرک خوانده و گفته است که قرآن بر قلب پیامبر نازل شده است. می‌فرمایند: قلب را نفس بخوانید، مسأله حل خواهد شد.

می‌گوییم قرآن، صلب و ترائب را مرکز تولید آب جهنده (منی) خوانده است. می‌فرمایند: قلب و ترائب را نطفه‌ی مشترک بخوانید، مسأله حل خواهد شد.

می‌گوییم قرآن، خدا را تیرانداز خوانده است (انفال، ۱۷). می‌فرمایند تیراندازی را «امداد الهی» (رأی طباطبایی) بخوانید، مسأله حل خواهد شد.

می‌گوییم قرآن، خدا را «نشسته بر تخت» خوانده است (طه، ۵- زمر، ۷۵). می‌فرمایند تخت (عرش) را «مقام تدبیر عام عالم» (رأی طباطبایی) بخواند، مسأله حل خواهد شد.

می‌گوییم قرآن گفته است خدا روی تخت نشسته و تخت او روی آب است (هود، ۷). می‌فرمایند «عرشه علی الماء» را «محل ظهور سلطنت خدا» (رای طباطبایی) بخوانید، مسأله حل خواهد شد.

می‌گوییم قرآن، از دست‌های خدا حرف زده است (مائده، ۶۴ - فتح، ۱۰ - ص، ۷۵)، می‌فرمایند دست را قدرت خدا بخوانید، مسأله حل خواهد شد.

می‌گوییم قرآن از رنگ خدا سخن گفته است (بقره، ۱۳۸). می‌فرمایند رنگ را «ایمان به خدا» بخوانید، مسأله حل خواهد شد.

می‌گوییم قرآن گفته است خدا در کمین نشسته است (ان ربک لب‌المرصاد: فجر، ۱۴). می‌فرمایند مترصد بودن را صفت فعل خدا بگیرید (رای جوادی آملی)، مسأله حل خواهد شد.

می‌گوییم قرآن گفته است خدا همه‌ی موجودات زنده را از آب آفرید (نور، ۴۵- انبیأ، ۳۰). ملائکه و شیطان و اجنه هم، موجودات زنده هستند. آیا آنها هم از آب آفریده شده اند؟ می‌فرمایند آب را علم بخوانید، مسأله حل خواهد شد.

می‌گوییم قرآن از وزن کردن اعمال با ترازو در قیامت سخن گفته است (اعراف، ۸ و ۹- انبیأ، ۴۷)¹¹. می‌فرمایند ترازو را «میزان حق» (رأی طباطبایی) بخوانید، مسأله حل خواهد شد.

می‌گوییم قرآن از شهادت پوست و تمام اعضای مادی بدن در آخرت سخن گفته است. می‌فرمایند شهادت اعضای مادی بدن را «تجسم اعمال» (رأی مفسران صدرایی مشرب) بخوانید، مسأله حل خواهد شد.

می‌گوییم قرآن به صراحت می‌گوید همه‌ی انسان‌ها به حکم قضای حتمی خدا «وارد» جهنم خواهند شد (مریم، ۷۱- انبیأ، ۹۸ و ۹۹)، می‌فرمایند آیه را مجاز بگیرید، مسأله حل خواهد شد.

می‌گوییم قرآن گفته است ما امانت را بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه داشتیم، ولی آن‌ها از پذیرفتن آن سر باز زدند، و از آن هراسیدند (احزاب، ۷۲). مگر کوه‌ها و زمین هم مدرکند که از پذیرفتن امانت الهی خود داری کنند؟ می‌فرمایند آیه را مجاز و استعاره و تمثیل به شمار آورید، مسأله حل خواهد شد¹².

می‌گوییم قرآن از «کلام الله» سخن گفته است. می‌فرمایند کلام الله را کلام الله بخوانید. خدا واقعاً سخن گفته است.

می‌پرسیم وقتی با متنی مواجه هستیم که اساسی‌ترین باورهای آن درخصوص مبدأ و معاد، معنای دیگری برخلاف ظاهر دارند، چرا این مدعا معنای دیگری نداشته باشد؟

می‌پرسیم اگر خدا بخواهد سخن بگوید تا «کلام الله» زاده شود، چه خواهد کرد؟

مگر غیراز این است که نبی سخن بگوید و سخن او، سخن خدا تلقی شود؟

می‌فرمایند نه، خود خداوند سخنانی را دیکته کرده است و پیامبر صرفاً اطلاعیه‌ها و بیانیه‌های خدا را در میان خلق توزیع کرده است.

می‌پرسیم: مگر خدا دارای دهان و حنجره و دیگر لوازم سخن‌گویی آدمیان است؟

می‌گویند: «معنایی که انسان‌های عادی از کلام به یاد دارند، لفظی است که برای مفهومی وضع شده است و اشخاص با استمداد از حنجره و فضای دهان آن را ادا می‌کنند و با تلفظ چند کلمه در کنار یک‌دیگر، کلام شکل می‌گیرد.

ولی خداوند از این نوع کلام پیراسته است، چنان که کارهای تکوینی او با قرارداد و اعتبار نیز سامان نمی‌یابد: لیس کمثله شیء... آن‌چه مستقیماً به خداوند نسبت داده می‌شود، از جهات مادی منزه است¹³.

می‌پرسیم: اگر خداوند مثل هیچ چیز دیگری نیست (شوری، ۱۱) ، مثل انسان‌ها هم نخواهد بود و صفات انسانی هم نخواهد داشت. اگر خداوند مثل انسان‌ها نیست و مثل آن‌ها حرف نمی‌زند، پس چرا از مفهوم «سخن گفتن» که برای حرف زدن آدمیان جعل شده است، بی‌مورد درباره‌ی خدا استفاده می‌کنید و از او «انسانی فاقد جسم» می‌سازید؟

می‌گویند: «برای روشن شدن حقیقت تکلیم الهی، نخست باید معنای «کلمه» در قرآن کریم روشن شود، زیرا تکلیم از «کلمه» گرفته شده است.

قرآن کریم از حضرت عیسی و یحیی به «کلمة الله» یاد می‌کند... و فراتر از آن، سراسر نظام آفرینش را کلمات الهی می‌نامد: قل لو کان البحر مدادا لکلمت ربی لنفد البحر قبل ان تنفذ کلمت ربی.

انظمام این آیات با یک‌دیگر نتیجه می‌دهد که «کلمة الله»، فیض وجودی است و راه افاضه‌ی آن، تکلیم الهی است و حضرت مریم و زکریا که مستفیض این فیض هستند مستمع و مخاطب کلام الهی هستند¹⁴.»

اگر منظور مفسران فیلسوف مشرب را درست فهمیده باشیم، منظور از سخن گفتن خداوند، جعل وجود است و نه حرف زدن خدا.

طباطبایی هم در مواضعی از المیزان، همین موضع را تأیید کرده است. او در ذیل آیه‌ی ۱۰۹ کهف می‌نویسد:

«معلوم است که خدای تعالی تکلمش به دهان باز کردن نیست، بلکه تکلم او همان فعل اوست و افاضه‌ی وجودی است که می‌کند... و اگر قرآن فعل خدا را کلمه نامیده برای این است که فعل او بر وجود او دلالت می‌کند، از همین جا است که مسیح، کلمه خدا نامیده می‌شود، و قرآن کریم می‌فرماید:

انما المسیح عیسی‌ابن مریم رسول الله و کلمته و نیز از اینجا روشن می‌شود که هیچ عینی از عیان خارجی و هیچ واقعه‌ای از وقایع به وجود نمی‌آید مگر آنکه از این جهت که بر ذات خدای تعالی دلالت دارد، کلمه‌ی اوست[15].»

طباطبایی در ذیل آیه‌ی ۲۷ سوره لقمان هم می‌نویسد:
«کلمه... در کلام خدای سبحان بر هستی اطلاق شده است، البته هستی افاضه شده به امر او، که از آن به کلمه‌ی کن تعبیر کرده و فرموده انما امره اذا اراد شیئا ان یقول له کن فیکون و نیز حضرت مسیح را کلمه خوانده و فرموده: و کلمته القیها الی مریم¹⁶.»

طباطبایی در ذیل آیه‌ی ۱۷۱ سوره نساء می‌نویسد:
«کلمه دراینجا همان معنای کلمه‌ی کن یعنی کلمه خلقت و ایجاد است که این کلمه وقتی بر مریم بتول یعنی بکر و دست نخورده القا شده باردار بر عیسی روح الله گردید با اینکه اسباب عادی از قبیل ازدواج و غیره در بین نبود... و بر این حساب کلیه موجودات عالم کلمه خدایند[17].»

جوادی آملی برای تأیید این نظریه، به کلامی از امام علی (ع) استناد می‌کند.

او می‌گوید: «به بیان علی (ع) سخن خدا، صوت یا ندایی که با گوش شنیده شود نیست، بلکه فعل و ایجاد است:

...لابصوت یقرع و لابنداء یسمع و انما کلامه سبحانه فعل منه (نهج البلاغه، خطبه ۱۸۶، بند ۱۷)¹⁸.»

نتیجه‌ی این بحث روشن است:

در عالمی که همه چیز آن خدایی است، سخن گفتن پیامبر هم سخن گفتن خدا تلقی می‌شود.

مگر چنین رویکردی، غیر از نگاه موحدانه به عالم و آدم است؟

پاورقی‌ها:

۱- تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، انتشارات اساطیر، چاپ دوم، ۱۳۶۳، ج ۳، ص ۱۰۶۴.

۲- طباطبایی، المیزان، ج ۱۶، ص ۴۸۴.

۳- طباطبایی، المیزان، ج ۵، ص ۱۶۳.

۴- معارف سلطان ولد، به کوشش نجیب مایل هروی، انتشارات مولی، ۱۳۶۷، صص ۳۱۰- ۳۰۹).

۵- صحیح بخاری، ۱۸.۶۲. ۷

۶- صحیح بخاری، ۹.۸۷.۱۴۰ .

۷- التفسیر الکبیر، مج ۴، ج ۷، ص ۱۳۹.

۸- مجمع البیان، ج ۱۰- ۹، ص ۷۸۰ - و التفسیر الکاشف، ج ۵، ص ۹۸.

۹- جوادی آملی ، تنسیم، تفسیر قرآن کریم، جلد ۱۲، صص ۶۹۰- ۶۸۹.

۱۰- نصر حامد ابوزید در کتاب خود به نقل از منابع موثق همین داستان را نقل کرده است.

رجوع شود به:
نصر ابو حامد زید، معنای متن، پژوهشی در علوم قرآن، ترجمه مرتضی کریمی‌نیا، طرح نو، ص۱۳۹ و ص ۱۵۸.

۱۱- زمخشری درباره‌ی وزن کردن اعمال می‌نویسد:

«در مورد کیفیت وزن اختلاف نظر است. بعضی گفته‌اند صحیفه‌ها یا نامه‌های اعمال با ترازویی که دوکفه و یک زبانه دارد، سنجیده می‌شود، و خلایق آن را مشاهده می‌کنند و این از باب تأکید حجت و اظهار انصاف و قطع بهانه است، هم‌چنانکه ایشان را از از اعمال‌شان می‌پرسند و آنان با زبان‌های‌شان به آن اعتراف می‌کنند و دست‌های‌شان و پاهای‌شان و پوست‌های‌شان هم به آن‌ها شهادت می‌دهند... و بعضی گفته‌اند: عبارت است از داوری درست و حکم دادگرانه.»

ابوالفتوح هم می‌گوید در این زمینه دو قول وجود دارد؛ اول آنکه وزن کردن حقیقت است. مطابق این قول «ترازویی باشد با کفه‌ها و شاهین که با آن صحایف اعمال بسنجند»، اما قول دوم، «مجاز است و کنایت از عدل و انصاف و راستی» باشد.

۱۲- جوادی آملی می‌گوید: «مسلماً مقصود این نیست که واقعاً امانت معهود را خداوند بر آن‌ها عرضه کرده و آن‌ها فرو ماندند، بلکه صرفاً کنایه از این است که آن امانت به قدری وزین است که آسمان‌ها از حمل آن عاجزند و انسان از جهت سعه‌ی وجودی و تجرد روح و استعداد و توان‌مندی ویژه‌ی خود، از آسمان و زمین و کوه برتر است»

(آیت‌الله جوادی آملی، تنسیم، تفسیر قرآن کریم، جلد ۳، ص ۲۸۹).

سعدی هم در کلیات می‌گوید:

من آن ظلوم جهولم که اولم گفتی
چه خواهی از ضعفا ای کریم، وز جهال

مرا تحمل باری چگونه دست دهد
که آسمان و زمین برنتافتند و جبال

و حافظ:

آسمان بار امانت نتوانست کشید
قرعه‌ی کار به نام من دیوانه زدند

۱۳- آیت الله جوادی آملی، تنسیم،تفسیر قرآن کریم، جلد دوازدهم، مرکز نشر اسرا، ص ۴۲.

۱۴- پیشین، ص ۴۳.

۱۵- طباطبایی، المیزان، جلد ۱۳، صص ۵۵۴- ۵۵۳.

۱۶- طباطبایی، المیزان، جلد ۱۶، صص ۳۴۸-۳۴۷.

۱۷- طباطبایی، المیزان، جلد ۵، ص ۲۴۴.

۱۸- آیت الله جوادی آملی، تنسیم، تفسیر قرآن کریم، جلد سوم، ص ۲۸۶.

از خطای چشم تا اعتقاد به تقدس!

degarandishirani — Sun, 05 Jul 2009 16:51:56 GMT

هر از چند گاهی می‌شنویم که مردم عکس یک روح یا مثلا مسیح یا مریم مقدس و یا این اواخر حتی عکس داروین بی‌خدا را روی یک قطعه نان ساندویچ، و یا دیوار می‌بینند و آنوقت بساطی درست می‌شود از مردمی که به آن اعتقاد می‌آورند و غیره و ذالک. بنابراین شاید بد نباشد یک نگاهی به کارهای علمی جالبی که در زمینه ایجاد خطای باصره می‌شود داشته باشیم. به تصویر زیر نگاه کنید. به نظر کمی ترسناک می‌آید؛ نه؟!

حالا به همان تصویر ولی در اندازه کوچکتر نگاه کنید. می‌بینید که جهت نگاه چشم‌ها عوض شده است.

حالا برای اینکه این اثر کوچک بزرگ شدن روی جهت نگاه را ببینید تصویر پایین را نگاه کنید و ببینید که کی جهت نگاه عوض می‌شود!

و اما سرٌ این قضییه در چیست؟ پارسال دکتر جنکینز در مقاله‌اش راجع به این پدیده توضیح داد که این تصویر در واقع ترکیبی از دو تصویر است. او برای اثبات این فرضیه که مغز ما برای تعیین جهت نگاه یک شخص فقط از میزان تاریکی مردمک در مقایسه با عنیبه چشم استفاده می‌کند، این تصاویر را تولید نمود.

کاری که جنکینز کرد این بود که او دو تصویر مشابه از زنی که در یکی به چپ نگاه می‌کند و در دیگری به راست، روی هم قرار داد ولی هریک را به دو گونه فیلتر کرد: در یکی زمینه چشم را تاریک‌تر کرد و در دیگری زمینه را روشن‌تر. حال چرا با جلو عقب کردن تصویر جهت عوض می‌شود؟ جنکینز توضیح می‌دهد که وقتی که عکس را از نزدیک می‌بینیم مردمک به زحمت دیده می‌شود ولی عنبیه براحتی دیده می‌شود و این بر این مشاهده که قسمت راست تاریکتر است فائق می‌آید و ما همچنان نگاه زن را متوجه راست (چپِ ما) می‌بینیم. ولی وقتی که تصویر دور می‌شود دیگر عنیبه و مردمک به راحتی دیده نمی‌شوند و تاریکی سمت راست غلبه می‌کند و ما نگاه تصویر را متوجه چپ (راستِ ما) می‌بینیم. جنکینز نتیجه می‌گیرد که پس تاریکی نسبی عامل اصلی در تعیین جهت نگاه است.

جنکینز به دنبال این کشف، تصاویر خطای باصره دیگری (تصویر روح) را خلق کرد که برایش جایزه دوم بهترین تصاویر با خطای باصره را به ارمغان آورد. به لینک شماره 2 از منابع این نوشته یک سری بزنید و کلی از اینگونه تصاویر را با توضیحاتشان ببینید.

منابع: 1 و 2